Qua bốn lần khai quật từ năm 2021 đến 2025, các nhà khảo cổ học đã thu thập được một hệ thống di vật phong phú với số lượng lớn, ngoài sưu tập mũi khoan đá, hạt chuỗi, đồ gốm,… sưu tập bàn mài đá nổi bật - được xem như một nhóm hiện vật tiêu biểu, phản ánh trình độ kỹ thuật cũng như việc tổ chức sản xuất của cư dân cổ Đắk Lắk.

Bàn mài đá tại Di chỉ Thác Hai được phát hiện với số lượng đáng kể, tổng hợp tư liệu từ 04 lần khai quật đã ghi nhận khoảng trên 540 tiêu bản bàn mài và mảnh vỡ bàn mài trong tổng diện tích khai quật hơn 110m², cho thấy quy mô và mật độ phân bố dày đặc của loại hình di vật này trong tầng văn hóa. Điều đó phản ánh rõ nét vai trò quan trọng của bàn mài trong việc chế tác mũi khoan và trong đời sống sản xuất của cư dân tiền sử tại di chỉ.

Về chất liệu, bàn mài chủ yếu được chế tác từ đá sa thạch - loại đá có độ cứng vừa phải, thích hợp cho hoạt động mài, gia công công cụ, đồ trang sức. Nhìn chung bề mặt các hiện vật thường được phủ lớp patin mang dấu ấn thời gian độc đáo trên các hiện vật, với các màu như: nâu đỏ, nâu xám hay xám trắng là kết quả của quá trình phong hóa tự nhiên kết hợp với các vết sử dụng lâu dài. Nhiều bàn mài còn lưu giữ rõ các vết mài nhẵn, rãnh mài kéo dài hoặc vùng lõm do ma sát liên tục, đã cung cấp những bằng chứng cụ thể về kỹ thuật chế tác công cụ đá của cư dân cổ ở nơi đây.

Về loại hình, sưu tập bàn mài đá tại Thác Hai thể hiện sự đa dạng rõ rệt, bao gồm ba dạng cơ bản: bàn mài phẳng, bàn mài lõm và bàn mài có rãnh. Trong đó, bàn mài phẳng và lõm chiếm tỷ lệ chủ đạo, với số lượng khoảng 400 tiêu bản, phản ánh chức năng phổ biến trong việc mài nhẵn bề mặt và hoàn thiện công cụ. Bàn mài rãnh có số lượng ít hơn (khoảng trên 70 tiêu bản), thường có các rãnh dài, hẹp, phù hợp với việc gia công các công cụ dạng thanh nhỏ như mũi khoan. Ngoài ra, còn ghi nhận một số ít dạng đặc biệt - bàn mài trong, cho thấy sự linh hoạt trong kỹ thuật chế tác và sử dụng công cụ của cư dân tiền sử.

Đáng chú ý, bàn mài thường được phát hiện trong cùng tầng văn hóa với các di vật khác như rìu đá, mũi khoan, phác vật mũi khoan và hàng vạn mảnh tước. Mối quan hệ phân bố này cho thấy bàn mài đóng vai trò quan trọng không thể thiếu trong chuỗi công đoạn chế tác công cụ đá, từ khâu định hình thô đến hoàn thiện sản phẩm. Sự tồn tại đồng thời của bàn mài thô và bàn mài mịn càng chứng minh rằng quy trình chế tác đá tại Thác Hai diễn ra một cách liên tục, có tổ chức và mang tính chuyên môn hóa cao.

Từ góc độ chức năng, bàn mài không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà còn là một thành tố quan trọng trong hệ thống kỹ thuật chế tác đá. Việc sử dụng bàn mài giúp nâng cao độ chính xác, độ sắc bén và tính thẩm mỹ của công cụ, đặc biệt là các loại mũi khoan - một loại hình hiện vật đặc trưng và có giá trị cao tại di chỉ Thác Hai. Điều này cho thấy cư dân tiền sử không chỉ dừng lại ở việc chế tạo công cụ để sử dụng mà còn hướng tới việc tối ưu hóa hiệu quả và chất lượng sản phẩm. Từ góc nhìn rộng hơn, sự phong phú của sưu tập bàn mài đá tại Thác Hai không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi địa phương mà còn đóng góp quan trọng vào nghiên cứu so sánh với các di chỉ cùng thời trong khu vực Đông Nam Á. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể nhận diện rõ hơn về trình độ kỹ thuật, tổ chức sản xuất và các mối quan hệ giao lưu văn hóa của cư dân tiền sử.

Tóm lại, sưu tập bàn mài đá tại Di chỉ Thác Hai là một nguồn tư liệu quý giá, phản ánh sinh động đời sống lao động và trình độ kỹ thuật của cư dân cổ. Việc tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về loại hình hiện vật này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn vai trò của Di chỉ Thác Hai như một trung tâm chế tác công cụ đá quy mô lớn, đồng thời bổ sung những cứ liệu quan trọng cho tiến trình nghiên cứu lịch sử tiền sử Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:

1. Trương Đắc Chiến và Nhóm nghiên cứu 2022. Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật Di tích khảo cổ học Thác Hai lần thứ hai, năm 2021 - 2022. Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Đắk Lắk.

2. Trần Quang Năm, Phạm Bảo Trâm, Trương Đắc Tứ 2024. Báo cáo kết quả nghiên cứu và khai quật Di chỉ khảo cổ học Thác Hai lần thứ 3 năm 2024 (Thôn 6, xã Ia Jlơi, huyện Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk). Tư liệu Bảo tàng Đắk Lắk.

3. Chu Mạnh Quyền, Hoàng Văn Thưởng, Trần Quang Năm, Phạm Bảo Trâm, Trương Đắc Tứ, Hồ Thăng Hiếu 2022. Báo cáo kết quả nghiên cứu và khai quật Di chỉ khảo cổ học Thác Hai (Thôn 6, xã Ia Jlơi, huyện Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk), năm 2021. Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Đắk Lắk.