Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hơn 200 năm tuổi

Ra đời cách đây hơn hai thế kỷ, nghề làm mão, mặt nạ là di sản văn hóa phi vật thể mang tính nghệ thuật thủ công truyền thống tiêu biểu của đồng bào Khmer Nam Bộ. Mới đây, vào năm 2025, Nghề làm mão, mặt nạ của người Khmer đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trong đời sống cộng đồng, chiếc mão (Mkot), vương miện (Kbăng) và mặt nạ (Muk) không chỉ là đạo cụ hóa trang cho các loại hình nghệ thuật sân khấu kinh điển như múa Chhay-yam, kịch múa Rô-băm, sân khấu Dù-kê hay lễ hội Ok Om Bok, mà còn đong đầy tính linh thiêng cùng triết lý nhân sinh sâu sắc. Mỗi sản phẩm  có giá trị nghệ thuật và văn hóa gửi gắm quan niệm về vũ trụ, thiện - ác và chính - tà:

- Các vị Thần, Vua chúa, Tiên nữ (như mão Phreah Prum, Preah Ream, Neang Sê-đa, SuVan Mchha...): Mão chóp nhọn thẳng đứng mang biểu tượng của quyền uy, chính nghĩa và khát vọng chiến thắng cái ác.

- Mặt nạ Yeak (Chằn) (như Krông Reap, Pi Pêk, Vêy Reap...): Tuy đại diện cho thế lực hung tàn nhưng qua lăng kính nhân văn của người Khmer, Chằn đã được cảm hóa để trở thành thần hộ pháp bảo vệ sự bình yên cho xóm làng.

- Linh thú và Nhân vật dân gian (như Khỉ chúa Hanuman, chim đại bàng Sô-khrip, Lão tiên Ey Sey, Bộ mặt nạ Krap 06 cảm xúc hỉ - nộ - ái - ố...): Giúp diễn viên hóa thân trọn vẹn, gợi nhớ đến trường ca Riêm kê và các câu chuyện cổ dân gian nhiệm màu.

Tổ hợp múa Chằn trong Sân khấu truyền thống của người Khmer

Nhằm tôn vinh và lan tỏa những giá trị độc đáo ấy, Bảo tàng Vĩnh Long phối hợp cùng Bảo tàng Đắk Lắk tổ chức Trưng bày chuyên đề: “Nghề làm mão, mặt nạ - Nét văn hóa độc đáo của đồng bào Khmer”.

Makét trưng bày tổng thể

Trưng bày gửi gắm thông điệp xuyên suốt: “Tình yêu, sự sáng tạo, cần mẫn và tài năng đã giữ gìn và phát huy giá trị độc đáo Nghề làm mão, mặt nạ”.

Độc đáo kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống

Để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh, nghệ nhân phải thực hiện nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm nghề.

1.  Tạo khuôn (Phhum): Định hình khuôn âm/dương rỗng bên trong từ đất sét phơi gió, đục khắc bằng tre/dao tỉ mỉ (hoặc cải tiến bằng xi măng, gỗ).

2.  Đắp vải, dán giấy: Chồng từ 7-10 lớp vải mùng/vải thô kết hợp với chất kết dính tự nhiên như mủ trái Thonlop Prêy (hồng rừng) hay trái Marak (quéo) giúp chống mối mọt và siêu bền bỉ (ngày nay nghệ nhân còn cải tiến dùng giấy bồi, vé số).

3.  Tạo hình hoa văn và Phối màu (K’bách): Đỉnh mão được đắp hoa văn ngọn lửa (biểu tượng cho sức mạnh) hay hoa lá (biểu tượng cho sự thanh cao), kết hợp các tầng tháp Com pra sat. Màu sắc được tạo ra từ thiên nhiên như vỏ cây Prô-hút (màu vàng), mủ Sama Kròsây (màu tím), lá bồ ngót (màu xanh)... kết hợp nhũ vàng, mạ vàng và đính hạt cườm lộng lẫy.

Gặp gỡ Nghệ nhân, những người giữ hồn di sản

Đến với không gian trưng bày, du khách còn được lắng nghe những câu chuyện đời, chuyện nghề đầy xúc động của các thế hệ nghệ nhân Khmer, những “người giữ hồn di sản” thầm lặng truyền lửa. Bằng đôi bàn tay khéo léo, sự kiên trì và tình yêu văn hóa dân tộc, họ đã biến những nguyên liệu mộc mạc thành các tác phẩm tinh xảo, trở thành cầu nối gìn giữ mạch sống di sản qua muôn thế hệ.

Bảo tàng Đắk Lắk trân trọng kính mời quý đại biểu, du khách và Nhân dân cùng đến tham quan, trải nghiệm và thưởng lãm không gian di sản văn hóa đặc sắc.

THÔNG TIN CHI TIẾT

* Thời gian khai mạc: 08h30, thứ Sáu, ngày 11/9/2026.

* Địa điểm: Bảo tàng Đắk Lắk, đường Phan Đình Giót, phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.