Giỗ Tổ Hùng Vương - mùng Mười tháng Ba âm lịch hằng năm là ngày lễ trọng đại của đất nước, đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh sâu sắc và độc đáo của dân tộc Việt Nam. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ công ơn các Vua Hùng - những vị vua đầu tiên của dân tộc, các bậc tiền nhân đã có công xây dựng, gìn giữ và bảo vệ non sông gấm vóc từ ngàn đời; mà còn thể hiện niềm tự hào về sức mạnh to lớn của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và truyền thống đạo lý: 

“Uống nước nhớ nguồn”,

“Ăn quả nhớ người trồng cây”

Mạch nguồn văn hóa tâm linh của dân tộc

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, một trong những tín ngưỡng đặc thù, có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần, là một trong những thành tố tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trải qua bao biến cố của lịch sử, Tín ngưỡng luôn chiếm vị trí thiêng liêng trong đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc; được bảo tồn và lưu truyền qua nhiều thế hệ, lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng xã hội và tồn tại qua mọi thể chế chính trị, góp phần hun đúc lòng tự hào và tạo nên tinh thần đoàn kết, yêu nước, thương nòi: 

“Con người có Tổ, có Tông, như cây có cội, như sông có nguồn”

Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân và Âu Cơ được xem như là Thủy Tổ người Việt, cha mẹ của các Vua Hùng. Lễ hội diễn ra vào ngày 10 tháng 3 âm lịch tại Đền Hùng, Việt Trì, Phú Thọ. Tuy nhiên, lễ hội thực chất đã diễn ra từ trước đó với những phong tục như đâm đuống (đánh trống đồng) của dân tộc Mường, hành hương tưởng niệm các vua Hùng và kết thúc vào ngày 10 tháng 3 âm lịch với Lễ rước kiệu và dâng hương trên Đền Thượng.

Sức sống của di sản qua các thời kỳ lịch sử

Từ xa xưa, lễ hội Đền Hùng đã giữ vị thế đặc biệt trong tâm thức của người Việt. Từ bản ngọc phả viết thời Trần, năm 1470 đời vua Lê Thánh Tông và đời vua Lê Kính Tông năm 1601 sao chép đóng dấu kiềm để tại Đền Hùng, đều khẳng định việc hương hỏa tại làng Trung Nghĩa qua các triều đại không hề thay đổi. Cụ thể, trong sử sách có chép rằng: “... Từ nhà Triệu, nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần đến triều đại ta bây giờ là Hồng Đức Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền ở làng Trung Nghĩa. Những ruộng đất sưu thuế từ xưa để lại dùng vào việc cúng tế vẫn không thay đổi...”. 

Có thể hiểu, từ thời Hậu Lê trở về trước, các triều đại đều giao thẳng cho dân sở tại trông nom, sửa chữa, cúng bái, làm Giỗ Tổ ngày 10 tháng 3 âm lịch. Bù lại, họ được miễn nộp thuế 500 mẫu ruộng, miễn đóng sưu, miễn đi phu đi lính.

Đến đời nhà Nguyễn vào năm Khải Định thứ 2 (1917), Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã trình bộ Lễ ấn định ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm làm ngày Quốc tế (Quốc lễ, Quốc giỗ). Điều này được tấm bia Hùng Vương từ khảo do Tham tri Bùi Ngọc Hoàn, Tuần phủ tỉnh Phú Thọ, lập năm Bảo Đại thứ 15 (1940) hiện đặt ở Đền Thượng trên núi Hùng xác nhận rõ nét. Kể từ đây, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch hàng năm được chính thức hóa bằng luật pháp.

Sau Cách mạng tháng Tám (1945) Đảng, Nhà nước ta luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với Đền Hùng. Kế tục truyền thống cao đẹp của cha ông, nhất là đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh của Chủ Tịch nước số 22/SL - CTN ngày 18 tháng 02 năm 1946 cho công chức nghỉ ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm để tham gia tổ chức các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương - hướng về cội nguồn dân tộc. Trong hai lần về thăm Đền Hùng (19/9/1954 và 19/8/1962), Người đã nhắc nhở rằng: “Phải chú ý bảo vệ, trồng thêm hoa, thêm cây cối để Đền Hùng ngày càng trang nghiêm và đẹp đẽ, thành công viên lịch sử cho con cháu sau này đến tham quan”.

Đặc biệt, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương năm Bính Tuất (1946) - năm đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cụ Huỳnh Thúc Kháng - Quyền Chủ tịch nước đã dâng một tấm bản đồ Tổ quốc Việt Nam và một thanh gươm quý nhằm báo cáo với Tổ tiên về đất nước bị xâm lăng và cầu mong Tổ tiên phù hộ cho quốc thái dân an, thiên hạ thái bình cùng nhau đoàn kết, đánh tan giặc xâm lược, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của đất nước.

Năm 1995, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã được Ban Bí thư ghi trong thông báo là ngày lễ lớn trong năm. Ngành Văn hóa Thông tin - Thể thao phối hợp với các ngành chức năng đã tổ chức lễ hội trong thời gian 10 ngày (từ 1/3 đến 10/3 âm lịch).

Tiếp nối truyền thống ấy, ngày 02/4/2007, Quốc Hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã phê chuẩn sửa đổi, bổ sung Điều 73 của Luật Lao động cho người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch). Kể từ đây, ngày 10/3 âm lịch hàng năm đã trở thành ngày lễ lớn - QUỐC LỄ mang ý nghĩa bản sắc văn hóa dân tộc.

Và tầm vóc của ngày lễ càng được khẳng định khi ngày 06/12/2012, tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng của Việt Nam đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Việt Nam trong dòng chảy đương đại. Đây chính là đề cao sự thống nhất trong đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Đắk Lắk: Tiếp nối mạch dây nguồn cội

Tại Đắk Lắk, mạch nguồn linh thiêng ấy càng được thắt chặt kể từ năm 2010, sau khi tổ chức đoàn ra tỉnh Phú Thọ để thỉnh “Đất, Nước, Chân nhang từ Đền Hùng” về thờ cúng tại Đình Lạc Giao. Từ đó đến nay, định kỳ hàng năm vào dịp ngày 10/3 âm lịch, tỉnh Đắk Lắk tổ chức Lễ Dâng hương, hoa, phẩm vật lên Quốc Tổ Hùng Vương. Hoạt động nhằm động viên, kêu gọi tinh thần đoàn kết các tầng lớp Nhân dân hăng hái thi đua, thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ, mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội.

Từng bước đưa ngày Lễ Giỗ Tổ trở thành ngày hội chung của toàn dân, ngày mà mọi trái tim dù đang sống và làm việc ở muôn nơi vẫn chung một nhịp đập, biểu tượng cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

Rộn ràng không gian Lễ và Hội năm 2026

Năm nay Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương sẽ được tổ chức trong 02 ngày, từ ngày 25/4 đến ngày 26/4/2026 (nhằm ngày 09/3 đến 10/3 năm Bính Ngọ) tại Di tích lịch sử quốc gia Đình Lạc Giao. Bên cạnh phần Lễ trang nghiêm, phần Hội sẽ gồm các hoạt động như: Múa Lân - Múa Rồng; Trình diễn gói bánh chưng, bánh giầy để dâng cúng Vua Hùng; Biểu diễn quan họ; Viết thư pháp, trưng bày triển lãm ảnh, giới thiệu ẩm thực, sản phẩm OCOP,...

Trong không khí rộn ràng, thành kính hướng về ngày Lễ công tác chuẩn bị đang được triển khai khẩn trương. Với các hoạt động đa dạng và đặc sắc hứa hẹn sẽ tạo không gian văn hóa, tâm linh hướng về cội nguồn, tưởng nhớ đến công ơn các Vua Hùng đã có công dựng nước và giữ nước. Qua đó, góp phần củng cố và phát triển khối đại đoàn kết dân tộc trong tỉnh, động viên các tầng lớp Nhân dân hăng hái thi đua, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc./.