Tham dự chương trình, về phía tỉnh Vĩnh Long có ông Thạch Bồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh; lãnh đạo và viên chức Bảo tàng Vĩnh Long. Về phía tỉnh Đắk Lắk có ông Trần Hồng Tiến, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh; đại diện các sở, ban, nghành; các phòng, đơn vị trực thuộc Sở; lãnh đạo và viên chức Bảo tàng Đắk Lắk. Chương trình còn có sự tham gia của các nghệ nhân, giáo viên, học sinh và đông đảo khách tham quan cùng đại diện các cơ quan báo chí đến dự và đưa tin.

Bà Võ Thị Phượng, Giám đốc Bảo tàng Đắk Lắk tặng hoa cảm ơn

đoàn công tác Bảo tàng Vĩnh Long

Trưng bày giới thiệu nghề làm mão, mặt nạ - một nghề thủ công truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật diễn xướng của đồng bào Khmer Nam Bộ, qua đó góp phần giúp công chúng nhận diện sâu hơn những giá trị đặc sắc của một di sản vừa mang tính nghệ thuật, vừa chứa đựng những tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ nghề thủ công truyền thống đến di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Đồng bào Khmer Nam Bộ nói chung và cộng đồng Khmer ở Vĩnh Long nói riêng đã sáng tạo, gìn giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần làm phong phú kho tàng di sản văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong đó, nghề làm mão, mặt nạ là một nghề thủ công truyền thống tiêu biểu, ra đời ở Vĩnh Long hơn hai thế kỷ trước, gắn liền với các loại hình nghệ thuật như Chhay-yam, Rô-băm, Dù-kê, Lakhon Bassac.

Mỗi chiếc mão, mặt nạ không đơn thuần là đạo cụ hay phục trang sân khấu mà còn là một tác phẩm nghệ thuật, kết tinh sự khéo léo, óc sáng tạo và tâm huyết của người nghệ nhân. Từ đường nét tạo hình, hoa văn đến màu sắc đều gắn với những quan niệm về vũ trụ, nhân sinh, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cộng đồng.

Đặc biệt, năm 2025, Nghề làm mão, mặt nạ của người Khmer được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị đặc sắc của nghề, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng và các nghệ nhân trong việc gìn giữ, trao truyền và phát huy di sản.

Mỗi chiếc mão, mặt nạ là một câu chuyện văn hóa

Trong văn hóa Khmer, mão và mặt nạ được tạo tác gắn với từng nhân vật, từng câu chuyện và những lớp ý nghĩa riêng. Hình tượng các vị thần thường đại diện cho cái thiện, cho chính nghĩa và khát vọng chiến thắng cái ác; trong khi hình tượng Yeak (chằn) tuy mang dáng vẻ hung dữ nhưng lại thể hiện quá trình được cảm hóa để trở thành lực lượng bảo vệ sự bình yên. Những quan niệm nhân văn ấy được thể hiện qua ngôn ngữ tạo hình của từng sản phẩm.

Mão Khmer (Mkot) là biểu tượng của quyền uy và tín ngưỡng, thường được sử dụng cho các nhân vật vua chúa, thần tiên trong nghệ thuật sân khấu truyền thống. Mão có nhiều dạng thức như chóp thẳng, đuôi chim Hồng, đầu rồng…, với những kiểu mão tiêu biểu như Mão Chu-chay, Mão Sê-đa, Mão Prăs-riêm.

Trong khi đó, mặt nạ Muk (Rô-băng Muk) giúp nghệ sĩ hóa thân thành các nhân vật thần thánh, chằn, khỉ… trong những câu chuyện cổ và truyện kể dân gian Khmer. Mỗi chiếc mặt nạ góp phần tạo nên diện mạo, tính cách và sức biểu cảm riêng cho nhân vật trên sân khấu.

Đối với các nhân vật nữ, vương miện Kbăng vừa là một dạng mão che vành trán, vừa là trang sức biểu trưng cho công chúa, công nương, cung nữ trong nghệ thuật Dù-kê và múa dân gian Khmer. Những sản phẩm như mão Suvan Mchcha, mão Sorya, mão hoàng hậu, mão công chúa… góp phần thể hiện vẻ đẹp duyên dáng và những đặc trưng riêng trong nghệ thuật tạo hình Khmer.

Tinh hoa được tạo nên từ đôi bàn tay nghệ nhân

Đằng sau vẻ đẹp rực rỡ của mỗi chiếc mão, mặt nạ là một quy trình chế tác công phu, đòi hỏi người nghệ nhân không chỉ có đôi bàn tay khéo léo mà còn phải am hiểu về hình tượng nhân vật, hoa văn và kỹ thuật truyền thống.

Theo phương pháp xưa, nguyên liệu chủ yếu gồm vải, giấy và các chất kết dính, tạo màu từ tự nhiên. Nghệ nhân từng sử dụng mủ trái Thonlop Prêy, trái măng cụt rừng hoặc trái non cây Marak làm keo dán; màu sắc được tạo từ vỏ cây, lá, trái và các nguyên liệu tự nhiên. Cùng với sự thay đổi của đời sống, một số nguyên liệu và chất liệu hiện đại được đưa vào quá trình chế tác nhằm tiết kiệm thời gian, nâng cao độ bền và đáp ứng nhu cầu sử dụng.

Nhìn chung, quy trình chế tác gồm ba công đoạn chính: tạo khuôn; đắp vải, dán giấy; tạo hình, trang trí hoa văn và hoàn thiện sản phẩm. Khuôn truyền thống được làm từ đất sét, ngày nay có thể sử dụng xi măng, nhựa tổng hợp hoặc gỗ. Phần thân mặt nạ thường được tạo nên từ nhiều lớp vải hoặc giấy bồi; sau khi khô, sản phẩm được tách khỏi khuôn để tiếp tục tạo hình, sơn và trang trí.

Đặc biệt, trên mão Khmer, các hoa văn K’bách, hình ngọn lửa, hoa lá, ngọn tháp hay đầu thần Maha Phrum không chỉ có giá trị trang trí mà còn gắn với những biểu tượng và quan niệm văn hóa nhất định. Tùy từng loại mão, cấu trúc có thể từ 3 đến 5 cấp; riêng mão Sê-đa có 7 cấp, tượng trưng cho 7 ngày an lành. Những chi tiết đặc trưng còn được sơn vàng, mạ vàng, đính cườm hoặc các vật liệu trang trí khác để tạo vẻ đẹp và sự trang trọng cho sản phẩm.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống, óc sáng tạo và sự tỉ mỉ trong từng công đoạn đã tạo nên những sản phẩm vừa có giá trị nghệ thuật, vừa mang đậm bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ.

Nghệ nhân - những người giữ hồn cho di sản

Nếu mão và mặt nạ là những “tác phẩm” của di sản thì nghệ nhân chính là những người trực tiếp gìn giữ và trao truyền nghề. Qua nhiều thế hệ, bằng kinh nghiệm, sự kiên trì và tình yêu văn hóa dân tộc, các nghệ nhân đã đưa nghề thủ công truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Tiêu biểu có Nghệ nhân Ưu tú Thạch Sang, sinh năm 1947, xuất thân từ gia đình có truyền thống nghệ thuật Rô-băm, tự học nghề làm mão, mặt nạ từ những năm 1980 và đến nay vẫn duy trì nghề, truyền dạy kỹ thuật chế tác và nghệ thuật Rô-băm cho thế hệ trẻ. Nghệ nhân Ưu tú Lâm Phên, sinh năm 1957, gắn bó với nghề phục chế, chế tác mão, mặt nạ từ năm 1990 và có nhiều sáng tạo trong sử dụng chất liệu, đồng thời truyền nghề cho con cháu. 

Nghệ nhân Ưu tú Kim Mạnh, sinh năm 1966, có gần 30 năm gắn bó với nghề và đã xây dựng không gian chế tác mặt nạ truyền thống tại gia đình, trở thành nơi giới thiệu, truyền dạy nghề cho học sinh, thanh niên và sư sãi trong vùng

Bên cạnh đó là những nghệ nhân, nhà nghiên cứu như Sơn Thiệp Sô Phia, Sơn Cao Thắng, Thạch Huỳnh Thươne cùng nhiều nghệ nhân khác đã có những đóng góp đáng kể trong chế tác, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy nghề. Việc nghiên cứu, ứng dụng vật liệu mới như composite cũng cho thấy khả năng thích ứng và sáng tạo của nghề truyền thống trong bối cảnh hiện nay. Những người thợ ấy được ví như những “báu vật sống” của di sản, bởi họ không chỉ trực tiếp chế tác sản phẩm mà còn lưu giữ tri thức, kỹ năng, ký ức văn hóa và truyền lại cho các thế hệ kế tiếp.

Để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại

Giá trị của nghề làm mão, mặt nạ không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác hay vẻ đẹp của từng hiện vật. Qua các hình tượng thiện - ác, chính - tà, nghề còn phản ánh quan niệm sống, giáo dục đạo đức, nuôi dưỡng tinh thần hướng thiện và gắn kết đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng Khmer. Mão, mặt nạ tiếp tục xuất hiện trong các lễ hội và nhiều loại hình nghệ thuật như Chhay-yam, Rô-băm, Dù-kê, múa cổ truyền, múa hiện đại, Ok Om Bok…, góp phần tạo nên không gian giao lưu và kết nối cộng đồng.

Hình ảnh tái hiện nhân vật trong truyện Riêm kê (không gian sân khấu)

Qua không gian trưng bày “Nghề làm mão, mặt nạ - Nét văn hóa độc đáo của đồng bào Khmer” tại Bảo tàng Đắk Lắk, những chiếc mão, mặt nạ từ Vĩnh Long mang theo câu chuyện về một nghề đã tồn tại hơn hai thế kỷ, về những bàn tay nghệ nhân bền bỉ giữ nghề và về nỗ lực đưa di sản truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Đó cũng là cách để di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được trao truyền, lan tỏa và phát huy giá trị trong tương lai.

Trưng bày phục vụ Nhân dân và du khách kéo dài từ ngày 11/09/2026 đến hết ngày 11/10/2026. Trân trọng kính mời quý đại biểu, Nhân dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm./.