Không gian cư trú truyền thống của người Êđê gắn với mô hình buôn - đơn vị cộng đồng cơ bản, thường được hình thành gần nguồn nước, ven suối hoặc vùng đất thuận lợi cho sản xuất nương rẫy. Trong buôn, các ngôi nhà dài được dựng song song hoặc dọc theo trục đường làng, phản ánh cấu trúc xã hội và quan hệ gia đình đặc trưng của chế độ mẫu hệ. Nhà dài không chỉ là nơi sinh hoạt của nhiều thế hệ trong cùng một dòng họ mà còn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng và vị thế của gia đình trong buôn làng. Bên cạnh đó, các không gian sinh hoạt chung như bến nước, nhà sinh hoạt cộng đồng hay sân lễ hội đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cư dân.

Trong đời sống kinh tế truyền thống, người Êđê ở Sông Hinh chủ yếu gắn với canh tác nương rẫy, trồng lúa, bắp, sắn và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Hoạt động sản xuất thường gắn chặt với chu kỳ tự nhiên và các nghi lễ nông nghiệp, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường tự nhiên. Song song với sản xuất, các nghề thủ công như dệt thổ cẩm, đan lát hay chế tác nhạc cụ truyền thống cũng được duy trì, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng của cộng đồng.

Đời sống tinh thần của người Êđê thể hiện qua hệ thống tín ngưỡng đa thần, với quan niệm: vạn vật trong tự nhiên đều có thần linh cai quản. Từ đó hình thành nên nhiều nghi lễ truyền thống gắn với vòng đời người và sinh hoạt cộng đồng như lễ cúng bến nước, lễ mừng nhà mới, lễ bỏ mả và đặc biệt là lễ cúng trưởng thành - nghi lễ này đánh dấu bước trưởng thành của thanh niên trong cộng đồng và đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018. Các nghi lễ thường gắn liền với không gian cồng chiêng, dân ca, dân vũ và những bữa ăn cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết và sự gắn bó của cư dân buôn làng.

Nghi thức tắm cho người được cúng trưởng thành tại bến nước của buôn làng (Ảnh: Hữu Toàn)

Dòng họ và người dân trong buôn làng múa hát chúc mừng người được cúng trưởng thành (Ảnh: Hữu Toàn)

Bên cạnh đó, các loại hình nghệ thuật truyền thống như cồng chiêng, dân ca, dân vũ và sử thi góp phần tạo nên đời sống văn hóa tinh thần phong phú của cộng đồng người Êđê. Những giá trị này không chỉ thể hiện bản sắc văn hóa riêng mà còn đóng góp vào không gian văn hóa chung của vùng Tây Nguyên.

Không gian buôn làng, kiến trúc nhà dài, các nghi lễ truyền thống và nghệ thuật dân gian của người Êđê ở Sông Hinh phản ánh một hệ thống giá trị văn hóa bền vững được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Ngày nay, trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ, đời sống của người Êđê ở Sông Hinh đã có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ, đặc biệt thông qua các hoạt động lễ hội, giáo dục văn hóa cộng đồng và bảo tồn di sản. Không gian buôn làng, các nghi lễ truyền thống và nghệ thuật dân gian vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa của người Êđê, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của khu vực Nam Trung Bộ - Tây Nguyên.

Tài liệu tham khảo

1. Ngô Đức Thịnh (2001), Văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2018), Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL, ngày 04 tháng 9 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ cúng trưởng thành của người Ê Đê ở Phú Yên là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

3. Ban Dân tộc tỉnh Phú Yên (2019), Báo cáo về tình hình kinh tế - xã hội và văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Phú Yên.