Được trao truyền qua nhiều thế hệ, Lễ cầu mùa không chỉ góp phần duy trì những giá trị tín ngưỡng, tri thức dân gian và kinh nghiệm sản xuất truyền thống mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn kết cộng đồng của người Ba Na. Qua đó, nghi lễ trở thành một phần của di sản văn hóa sống, tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng và được gìn giữ, phát huy trong bối cảnh hiện nay.

Theo tập quán của cộng đồng, Lễ cầu mùa thường được tổ chức hằng năm vào tháng 5 hoặc tháng 6 âm lịch, lựa chọn một trong các ngày 2, 12 hoặc 22 của tháng. Đây là thời điểm mùa mưa bắt đầu, khi bà con chuẩn bị xuống giống các loại cây trồng như lúa, bắp, sắn và mía. Việc lựa chọn thời điểm tổ chức lễ không chỉ gắn với chu kỳ canh tác nương rẫy mà còn thể hiện niềm tin của người Ba Na về sự khởi đầu thuận lợi cho một mùa sản xuất mới.

Trong quan niệm của người Ba Na, cây lúa, nguồn nước, núi rừng và con người đều nằm trong sự che chở của Giàng cùng các vị thần cai quản đất đai, rừng núi và mùa màng. Vì vậy, trước mỗi mùa gieo trồng, cộng đồng tổ chức Lễ cầu mùa để bày tỏ lòng biết ơn Giàng, đồng thời cầu mong thiên nhiên thuận hòa, cây trồng sinh trưởng tốt, vật nuôi phát triển, buôn làng bình yên và cuộc sống ngày càng no đủ.

Không gian nghi lễ được chuẩn bị chu đáo, thể hiện sự thành kính của cả cộng đồng. Giữa sân nhà sinh hoạt cộng đồng, cây nêu được dựng ở vị trí trang trọng như biểu tượng kết nối giữa con người với thế giới thần linh. Bên cạnh là giàn lễ bày ché rượu cần, gà, heo, cơm, gạo, muối, nước, trầu cau cùng những sản vật do chính người dân làm ra. Mỗi lễ vật đều mang ý nghĩa biểu tượng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Giàng và ước vọng về một mùa màng bội thu.

Khi mọi công việc chuẩn bị hoàn tất, tiếng trống đôi, cồng ba, chiêng năm vang lên giữa không gian buôn làng, báo hiệu nghi lễ bắt đầu. Theo quan niệm của cộng đồng, âm thanh cồng chiêng được xem như lời mời Giàng, các vị thần linh và tổ tiên về chứng giám lòng thành của con cháu. Mỗi nhịp trống, mỗi tiếng chiêng đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, tạo nên bầu không khí trang nghiêm, linh thiêng nhưng cũng gần gũi, gắn kết cộng đồng.

Trọng tâm của Lễ cầu mùa là nghi thức khấn cúng bằng tiếng Ba Na do chủ lễ (thầy cúng) thực hiện. Mở đầu là lời cúng mời Giàng, thần đất, thần núi, thần rừng, thần nước, thần nương rẫy cùng tổ tiên về chứng giám lòng thành của cộng đồng. Tiếp đó, chủ lễ cầu xin các thần phù hộ cho mưa thuận gió hòa, hạt giống nảy mầm, lúa ngô xanh tốt, tránh hạn hán và sâu bệnh, để mùa màng bội thu, vật nuôi sinh sôi, nguồn nước dồi dào và buôn làng luôn bình yên. Nghi thức khép lại bằng lễ cúng sức khỏe, gửi gắm mong ước người già mạnh khỏe, trẻ em lớn nhanh như cây rừng, người dân có đôi chân vững vàng trên nương rẫy, bệnh tật và những điều không may được xua tan để cả cộng đồng bước vào mùa vụ mới với niềm tin và hy vọng.

Lễ cầu mùa không chỉ thể hiện niềm tin của người Ba Na vào Giàng và các vị thần linh mà còn phản ánh tri thức bản địa về sự gắn kết hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Thông qua nghi lễ, cộng đồng gửi gắm khát vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên, đồng thời trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sau phần dâng lễ và khấn cúng, các chủ lễ mời Giàng hưởng rượu trước, rồi lần lượt mời già làng, người cao tuổi và bà con cùng hưởng lễ, sẻ chia niềm vui và cầu chúc một mùa vụ mới tốt lành.

Khép lại phần lễ trang nghiêm là phần hội trong tiếng trống đôi, cồng ba, chiêng năm vang vọng khắp buôn làng. Bà con cùng hòa mình vào những điệu múa xoang, thưởng thức rượu cần và các món ăn truyền thống trong không khí vui tươi, đầm ấm. Phần hội không chỉ là dịp để cộng đồng chia sẻ niềm vui sau mùa lao động mà còn góp phần gắn kết tình làng nghĩa xóm, trao truyền nghệ thuật cồng chiêng, múa xoang và những giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. Qua đó, Lễ cầu mùa tiếp tục được duy trì như một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi bản sắc dân tộc được gìn giữ và lan tỏa.

Ngày nay, dù đời sống kinh tế - xã hội đã có nhiều đổi thay, Lễ cầu mùa vẫn được cộng đồng người Ba Na ở thôn Xí Thoại gìn giữ như một di sản văn hóa sống. Việc bảo tồn và phát huy nghi lễ không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn lan tỏa những giá trị nhân văn về sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, tinh thần đoàn kết cộng đồng và khát vọng về cuộc sống no ấm, bền vững.

Một số hình ảnh tại Lễ cầu mùa:

Các chủ lễ đang thực hiện nghi thức cúng truyền thống

Cúng sức khỏe cho buôn trưởng

Người dân cùng vào nhịp chiêng múa xoang