Để những hiện vật được gìn giữ theo thời gian, phía sau mỗi hiện vật là những công việc âm thầm, tỉ mỉ và bền bỉ của những người làm công tác bảo tàng. Trong đó, kiểm kê và bảo quản hiện vật là một trong những công việc quan trọng, góp phần bảo đảm hiện vật được quản lý khoa học, duy trì tình trạng ổn định; phục vụ hiệu quả công tác nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và phát huy giá trị di sản.

Tiếp nhận và nhập kho hiện vật hiến tặng

Hiện vật tại Bảo tàng Đắk Lắk rất đa dạng về loại hình và chất liệu, từ hiện vật dân tộc học, lịch sử đến khảo cổ học. Mỗi loại hiện vật có những đặc điểm, chất liệu riêng chịu tác động bởi các yếu tố khác nhau của môi trường, vì vậy cần có phương pháp bảo quản phù hợp.

Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm của Tây Nguyên, đặc biệt vào mùa mưa, việc kiểm soát các yếu tố môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và côn trùng là rất quan trọng đối với công tác bảo quản phòng ngừa. Tại kho bảo quản, Bảo tàng Đắk Lắk từng bước tăng cường thiết bị hỗ trợ kiểm soát môi trường và nhiệt độ. Dữ liệu môi trường được lưu trữ trên Cloud, cảnh báo tự động qua SMS/Email khi các chỉ số vượt ngưỡng cho phép. Kho bảo quản và khu trưng bày ưu tiên sử dụng đèn LED không phát ra tia cực tím (UV) và tỏa nhiệt thấp để hạn chế tối đa nguy cơ làm biến màu hay thoái hóa chất liệu. 

Công tác vệ sinh từng chi tiết hiện vật lịch sử

Bên cạnh đó, hiện vật được phân loại và bảo quản theo chất liệu. Mỗi nhóm chất liệu có quy trình chăm sóc riêng. Đối với hiện vật chất liệu giấy (tài liệu, phim ảnh, tác phẩm hội họa) thì sử dụng công cụ chuyên dụng (chổi lông mềm, con lăn, cây miết mép..) để làm sạch bụi bẩn và làm phẳng bề mặt. Hiện vật giấy được bồi, trám, vá, bảo quản trong các túi làm giấy phi acid; lưu trữ trong các hộp hoặc cặp làm bằng giấy phi acid nhằm tránh tình trạng ố vàng, giòn gãy. Đối với hiện vật chất liệu hữu cơ (gỗ, mây tre, vải, thổ cẩm,...) thì chú trọng phương pháp bảo quản phòng ngừa, kết hợp với xử lý mối mọt định kỳ tránh côn trùng xâm hại, sử dụng các tấm phủ vải cotton thoáng khí và đệm lót chuyên dụng để giảm thiểu biến dạng cơ học.

Để công tác kiểm kê và bảo quản đảm bảo tính khoa học, cần tư liệu hóa hiện vật, kiểm tra và đánh giá hiện trạng, khảo sát chi tiết mức độ hư hại để đưa ra giải pháp xử lý phù hợp (cơ học hoặc hóa học). Tư liệu hóa chi tiết bằng cách ghi chép nhật ký bảo quản, chụp ảnh hiện trạng trước - trong - sau khi can thiệp, thống kê đầy đủ loại hóa chất hoặc vật liệu đã sử dụng.

Cán bộ bảo quản là những người đòi hỏi có sự tâm huyết, kiên trì, cẩn thận và tinh thần trách nhiệm cao. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đội ngũ làm công tác bảo quản luôn chú trọng nguyên tắc can thiệp ở mức cần thiết, tôn trọng và bảo tồn tối đa tính nguyên gốc của hiện vật, vì mỗi hiện vật dù đã cũ hay đã sờn đều chứa đựng những thông tin về giá trị lịch sử, văn hóa riêng - là những “người kể chuyện” không thể thay thế.

Để thực hiện tốt nguyên tắc đó, công tác bảo quản đòi hỏi phải được tiến hành thường xuyên, phù hợp với điều kiện môi trường và đặc điểm của từng nhóm hiện vật. Đặc biệt, trong điều kiện khí hậu Tây Nguyên có sự thay đổi theo mùa, nhiệt độ và độ ẩm có thể tác động đến độ bền của hiện vật, việc kiểm tra kho, vệ sinh hiện vật và theo dõi các chỉ số môi trường cần được thực hiện thường xuyên. Nhận thức rõ sự đa dạng về loại hình và chất liệu của các bộ sưu tập dân tộc học, lịch sử, khảo cổ, cán bộ Bảo tàng Đắk Lắk đã chú trọng xây dựng và thực hiện các phương án bảo quản phù hợp với đặc điểm của từng nhóm hiện vật.

Nhóm hữu cơ (gỗ, mây tre, kim loại): Tăng cường các biện pháp phòng ngừa mối mọt, vi khuẩn và sử dụng đệm lót, vải phủ thoáng khí nhằm tránh biến dạng cơ học.

Nhóm tài liệu, giấy, ảnh: Áp dụng quy trình vệ sinh khô chuyên dụng và đưa vào lưu trữ trong các hộp/cặp làm từ giấy phi acid (acid-free) nhằm kéo dài tuổi thọ cho tài liệu.

Nhóm hiện vật kim loại: Việc bảo quản cần căn cứ vào đặc tính của từng loại vật liệu như sắt, đồng, hợp kim hoặc các kim loại khác. Mỗi chất liệu có cơ chế xuống cấp và yêu cầu xử lý riêng, đòi hỏi người thực hiện phải có kiến thức chuyên môn, sự thận trọng và kinh nghiệm thực tế.

Để giải quyết những khó khăn về điều kiện môi trường, nguồn nhân lực trong công tác kiểm kê và bảo quản, Bảo tàng Đắk Lắk đang tập trung triển khai một số định hướng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ hiện vật. Trước hết, chú trọng đẩy mạnh “Bảo quản phòng ngừa” tối ưu chi phí bằng sự chủ động, tập trung tối đa nguồn lực để kiểm soát môi trường (độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng, côn trùng) ngay từ trong kho và tủ trưng bày. Giải pháp thích ứng khí hậu, linh hoạt kết hợp giữa thiết bị công nghệ (máy hút ẩm, nhiệt ẩm kế tự ghi) với các phương pháp dân gian/cơ học an toàn để diễn tiến mối mọt, nấm mốc không có cơ hội phát triển.  

Bên cạnh đó, tăng cường chuyển đổi số như số hóa hiện vật, tạo “bản sao số” an toàn: Đẩy mạnh số hóa 2D/3D, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu khoa học cho hiện vật. Việc này giúp giảm tần suất phải di chuyển hay tiếp xúc trực tiếp với hiện vật thật, kéo dài tuổi thọ cho hiện vật. Đồng bộ quản lý ứng dụng phần mềm quản lý kho, gắn mã định danh/QR code giúp công tác tra cứu, kiểm kê và theo dõi tình trạng hiện vật diễn ra chính xác, khoa học.

Ngoài ra, mở rộng hợp tác chuyên môn và đào tạo nguồn nhân lực, việc kết nối chuyên gia, chủ động hợp tác, tranh thủ sự hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn từ các bảo tàng có nhiều kinh nghiệm như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các Viện nghiên cứu chuyên ngành để xử lý các hiện vật phức tạp hoặc chất liệu khó được đẩy mạnh. Nâng cao năng lực cán bộ, tạo điều kiện cho đội ngũ làm công tác bảo quản tham gia các khóa đào tạo, tập huấn chuyên sâu về phương pháp bảo quản hiện đại, cập nhật các quy chuẩn quốc tế được quan tâm hơn trước.

Trong những năm qua, với sự quan tâm và tạo điều kiện của Cấp ủy, Ban Giám đốc, cán bộ làm công tác kiểm kê và bảo quản tại Bảo tàng Đắk Lắk được tham gia các lớp tập huấn chuyên môn và học hỏi kinh nghiệm từ các chuyên gia trong lĩnh vực bảo quản, khảo cổ học. Qua đó, đội ngũ cán bộ từng bước nâng cao kiến thức và kỹ năng xử lý đối với từng nhóm chất liệu, góp phần thực hiện hiệu quả hơn công tác bảo quản trị liệu và phục chế hiện vật. Đây cũng là nền tảng để đội ngũ cán bộ tiếp tục nâng cao năng lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu bảo quản và gìn giữ các giá trị của hiện vật trong điều kiện thực tế của Bảo tàng Đắk Lắk.

Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, mùa mưa kéo dài, dễ phát sinh nấm mốc, mối mọt cùng với nguồn kinh phí và trang thiết bị chuyên dụng còn hạn chế, Bảo tàng Đắk Lắk luôn nỗ lực triển khai các giải pháp phù hợp nhằm bảo vệ và gìn giữ lâu dài các hiện vật.

Người làm công tác bảo quản được ví như những “bác sĩ di sản”, theo dõi, đánh giá tình trạng của từng hiện vật để có biện pháp phòng ngừa và xử lý phù hợp. Mục tiêu quan trọng là tôn trọng tính nguyên gốc, can thiệp tối thiểu, giữ lại những dấu vết chân thực của thời gian và lịch sử.

Công tác bảo quản không chỉ giúp hiện vật duy trì tình trạng ổn định, đủ điều kiện phục vụ trưng bày, nghiên cứu và triển lãm mà còn góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học thông qua việc lập hồ sơ, ghi chép chi tiết về chất liệu, tình trạng mức độ hư hại.

Vệ sinh định kỳ hiện vật hàng tuần tại khu vực trưng bày thường xuyên của Bảo tàng Đắk Lắk

Trong khi trưng bày giúp công chúng nhìn thấy di sản, thì bảo quản chính là công việc giúp di sản tiếp tục tồn tại. Những người làm công tác bảo quản đang từng ngày gìn giữ các “nhân chứng lịch sử”, để những câu chuyện về cội nguồn, văn hóa và lịch sử được trao truyền một cách chân thực cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.