Từ bao đời nay, hình ảnh bếp lửa luôn gắn liền với sinh hoạt hằng ngày và đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Êđê. Họ tin rằng lửa chính là “vị thần” may mắn, chỉ cần ngọn lửa rực đỏ trong nhà, gia đình sẽ luôn ấm no, hạnh phúc.

Người Êđê theo tín ngưỡng đa thần, quan niệm “vạn vật hữu linh”. Trong tâm thức của họ, ngọn lửa là Yang Pui (Thần Lửa) - vị thần mang lại sự bình an, xua đuổi tà ma và thú dữ. Niềm tin này bắt nguồn từ thuở hồng hoang, khi tổ tiên dựa vào lửa để sưởi ấm giữa rừng thiêng nước độc và làm chín thức ăn.

Khi một ngôi nhà dài được dựng lên, việc đặt bếp và nhóm ngọn lửa đầu tiên là nghi lễ quan trọng bậc nhất. Bếp thường có hình chữ nhật hoặc hình vuông, lòng bếp nện đất chặt, cách nhiệt kỹ lưỡng với sàn nhà để đảm bảo an toàn khi nhóm lửa lên không ảnh hưởng đến sàn. Giữa bếp được đặt ba cục đất nung hoặc đá tương đồng nhau tạo thành chân kiềng. Sau khi chuẩn bị xong gia chủ phải làm lễ cúng, nếu gia đình khá giả thì cúng heo, gà để mời Thần Lửa về ngự trị. Người có uy tín nhất dòng tộc sẽ là người châm ngọn lửa đầu tiên. Ngọn “lửa thiêng” này phải được giữ cháy liên tục trong ba ngày đêm.

Góc bếp ấm cúng bập bùng ánh lửa

Người Êđê tin rằng, lửa cháy rực rỡ thì gia đình mới ấm no, hạnh phúc. Ngay cả trong đời sống sinh hoạt thường nhật, họ cũng hiếm khi để bếp tắt hẳn mà thường vùi than dưới lớp tro dày, để rồi sáng hôm sau chỉ cần thổi nhẹ, lửa lại bừng lên.

Bếp khách trong ngôi nhà sàn dài

Bếp lửa không chỉ là nơi nấu nướng, đó còn là nơi ấm cúng nhất của người Êđê. Quanh bếp lửa, các thành viên trong gia đình, dòng tộc thường ngồi quây quần bàn chuyện đại sự từ chuyện dựng vợ gả chồng đến chuyện mùa vụ rẫy nương…. Đây cũng là nơi lý tưởng để tiếp đãi những người khách quý khi đến với gia đình.

Trải nghiệm quy trình pha chế cà phê truyền thống tại gian bếp

của Không gian trưng bày Nhà dài Êđê, Bảo tàng Đắk Lắk

Với người Êđê, ngọn lửa không chỉ ấm áp trong gian bếp nhà dài mà còn theo chân họ lên tận những chòi rẫy xa xôi. Giữa nương rẫy mênh mông, mỗi gia đình luôn duy trì một bếp lửa nhỏ để trông nom mùa màng và xua đuổi rắn rết, thú dữ. Khi thấy một đống tro được vùi kỹ, bên trên đặt một hòn đá làm dấu, người đi rừng sẽ hiểu đó là nơi Thần Lửa đang ngự trị. Hình ảnh này không chỉ là lời nhắc nhở người qua đường giữ ý tứ, không giẫm đạp, mà còn là lời mời gọi ngầm: Đây là điểm dừng chân ấm cúng, sẵn sàng che chở cho bất kỳ ai chẳng may lỡ bước dọc đường.

Đặc biệt, trong các dịp lễ hội, bếp lửa trở thành trung tâm của văn hóa cộng đồng. Bên ánh lửa bập bùng, tiếng cồng chiêng vang lên rộn rã, những vòng xoang uyển chuyển của các chàng trai, cô gái càng thêm lung linh. Lửa là sợi dây gắn kết tình thân, là khởi nguồn cho biết bao mối tình đôi lứa giữa đại ngàn.

Ngày nay, dù bếp gas, bếp điện đã len lỏi vào các buôn làng, nhưng vị trí của bếp lửa truyền thống trong ngôi nhà dài vẫn luôn tồn tại trong tâm thức của người Êđê. Hơn thế, hồn cốt của ẩm thực Êđê vẫn phải cần ngọn lửa được đun từ củi. Những món ăn đặc sản như canh cà đắng, thịt nướng,... chỉ thực sự tròn vị khi được chế biến trên bếp lửa hồng, thấm đượm mùi khói bếp đặc trưng. Bếp lửa của người Êđê, sau bao thăng trầm, vẫn cháy mãi như một biểu tượng của sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. Đó là ánh sáng của đức tin, là hơi ấm của tình người và là linh hồn văn hóa cần được gìn giữ cho muôn đời sau./.